Encyklopedia kosmosu
Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS)
Międzynarodowa Stacja Kosmiczna to zamieszkane laboratorium do badań w mikrograwitacji, budowane na orbicie od 1998 roku przez partnerów z USA, Rosji, Europy, Japonii i Kanady. Okrąża Ziemię mniej więcej co 90 minut i może wyglądać jak bardzo jasny punkt przesuwający się po bezchmurnym niebie.
Jak zacząć obserwować satelity
Wybierz miejsce, znajdź przelot i zaplanuj, gdzie patrzeć.
Chińska Stacja Kosmiczna (Tiangong)
Tiangong to chińska załogowa stacja kosmiczna. Moduł centralny Tianhe, wystrzelony w 2021 roku, wraz z modułami Wentian i Mengtian tworzy laboratorium w kształcie litery T. Astronauci mieszkają tam przez wiele miesięcy i prowadzą doświadczenia w mikrograwitacji trudne do wykonania na Ziemi.
Dlaczego satelity nie spadają?
Satelity nie uciekają od grawitacji — przez cały czas spadają ku Ziemi. Poruszają się jednak poziomo tak szybko, że powierzchnia planety zakrzywia się pod nimi, a swobodny spadek staje się orbitą.
Starlink
Satelity Starlink amerykańskiej firmy SpaceX przekazują szerokopasmowy zasięg między wieloma statkami na niskiej orbicie, łącząc odległe regiony, statki i samoloty. Pierwsza grupa konstelacji wystartowała w 2019 roku; świeżo wystrzelone satelity mogą tworzyć na niebie charakterystyczny „pociąg”.
Dlaczego nie widzę przewidywanego przelotu satelity?
Przed obserwacją uwzględnij wysokość nad horyzontem, oświetlenie i pogodę.
Stacje kosmiczne
Stacje kosmiczne są bazami orbitalnymi, w których astronauci mieszkają i prowadzą eksperymenty, zależnymi od statków dowożących załogi, żywność i wyposażenie. Związek Radziecki wystrzelił Salut 1 w 1971 roku; późniejszymi przykładami są międzynarodowa ISS i chińska Tiangong.
OneWeb (Eutelsat OneWeb)
OneWeb, obsługiwany przez grupę Eutelsat, zapewnia szerokopasmową łączność z niskiej orbity przede wszystkim firmom, statkom i samolotom. Pierwsze satelity wystartowały w 2019 roku; pierwsza generacja krąży po orbitach niemal polarnych na wysokości około 1200 km, docierając także do wysokich szerokości geograficznych.
Konstelacja Qianfan (G60)
Qianfan, obsługiwany przez chińską firmę Shanghai Spacecom Satellite Technology, rozpoczął starty w 2024 roku z zamiarem budowy globalnej sieci szerokopasmowej na niskiej orbicie. Gdy kolejne satelity przelatują nad użytkownikiem, połączenie musi być płynnie przekazywane między nimi.
China SatNet (Guowang)
Guowang to konstelacja internetu satelitarnego China Satellite Network Group. Pierwsza seryjna grupa na niską orbitę wystartowała w 2024 roku, aby rozszerzać szerokopasmowy dostęp poza sieci naziemne. System wymaga zgodnych terminali i przekazuje zasięg między kolejnymi satelitami.
Amazon Leo (wcześniej Project Kuiper)
Amazon Leo, wcześniej Project Kuiper, to szerokopasmowa sieć na niskiej orbicie rozwijana przez amerykańską firmę Amazon. Łącza laserowe między satelitami pomagają docierać do obszarów bez sieci naziemnych. Prototypy wystartowały w 2023 roku, a pierwsza seryjna grupa w 2025.
Globalne systemy nawigacji satelitarnej (GNSS)
Satelity nawigacyjne mają precyzyjne zegary atomowe i nadają czas oraz dane orbity, dzięki czemu telefony, samochody i statki mogą wyznaczać położenie. Najważniejsze systemy to amerykański GPS, chiński BeiDou, rosyjski GLONASS i europejski Galileo; odbiór tych sygnałów nie wymaga sieci komórkowej.
Satelity meteorologiczne
Satelity meteorologiczne mierzą chmury, temperaturę mórz i stan atmosfery. Statki polarne skanują cały glob, a geostacjonarne stale obserwują rozwój burz nad tym samym regionem. Pierwszy, amerykański TIROS-1, wystartował w 1960 roku; dziś takie misje prowadzą służby pogodowe na całym świecie.
Obserwacja Ziemi i teledetekcja
Satelity obserwacji Ziemi rejestrują zmiany pól, lasów, oceanów i miast, wspierając badanie zasobów, kartowanie i ocenę skutków katastrof. Misje z USA, Europy, Chin i innych państw wykorzystują podczerwień oraz radar obok światła widzialnego, ujawniając szczegóły niewidoczne dla ludzkiego oka.
Satelity naukowe
Satelity naukowe wynoszą teleskopy i eksperymenty ponad atmosferę, aby badać gwiazdy, czarne dziury i cząstki kosmiczne. Misje NASA, ESA, Chińskiej Akademii Nauk i innych instytucji wykrywają między innymi ultrafiolet, promieniowanie rentgenowskie i gamma pochłaniane przez ziemską atmosferę.
Satelity geostacjonarne
Satelity geostacjonarne krążą około 35 786 km nad równikiem zgodnie z obrotem Ziemi, dlatego wydają się niemal nieruchome na niebie. Umożliwia to ciągłą łączność, transmisję programów i obserwację pogody. Pierwszy, amerykański Syncom 3, wystartował w 1964 roku.
Satelity radioamatorskie
Satelity radioamatorskie przekazują sygnały między operatorami na Ziemi oraz wspierają edukację i eksperymenty technologiczne. Pierwszy, OSCAR 1, wystartował z USA w 1961 roku; kolejne budują organizacje krótkofalarskie i zespoły badawcze z wielu państw.
CubeSaty
CubeSaty korzystają ze znormalizowanych małych konstrukcji: podstawowa jednostka 1U ma około 10 cm z każdej strony. Standard zaproponowany przez amerykańskie uczelnie w 1999 roku umożliwił uniwersytetom i niewielkim zespołom tańsze eksperymenty w kosmosie.
Kosmiczny Teleskop Hubble’a (HST)
Hubble to amerykańsko-europejski teleskop kosmiczny NASA i ESA, wystrzelony w 1990 roku ponad ziemską atmosferę do obserwacji gwiazd, galaktyk i odległego Wszechświata. Astronauci odwiedzili go pięć razy, naprawiając i modernizując instrumenty tego samego obserwatorium.
Landsat
Amerykańska seria Landsat NASA i USGS rejestruje powierzchnię Ziemi od 1972 roku, pozwalając porównywać dziesięciolecia zmian tych samych lasów, pól i miast. Pomiary wielospektralne pokazują nie tylko widzialny krajobraz, lecz także kondycję roślin i temperaturę powierzchni.
Polarne satelity meteorologiczne NOAA
Polarne satelity meteorologiczne amerykańskiej NOAA skanują glob, gdy Ziemia obraca się pod ich orbitą, dostarczając modelom prognoz dane o oceanach, lądach i atmosferze. Kontynuują tradycję obserwacji pogody rozpoczętą przez TIROS-1 w 1960 roku.
Metop
Metop, obsługiwany przez europejską organizację EUMETSAT od pierwszego startu w 2006 roku, wspiera globalne prognozy pogody i monitoring klimatu. Oprócz zdjęć chmur mierzy temperaturę i wilgotność na różnych wysokościach atmosfery, odsłaniając strukturę układów pogodowych.
Satelity meteorologiczne Fengyun
Chińska seria satelitów meteorologicznych Fengyun rozpoczęła się startem w 1988 roku i wspiera prognozowanie, ostrzeganie przed tajfunami oraz monitoring klimatu. Satelity polarne skanują glob, a geostacjonarne stale obserwują jeden region, dostarczając uzupełniających się danych.
GOES
Satelity GOES amerykańskiej NOAA stale obserwują Ameryki i sąsiednie oceany, śledząc huragany, burze i pożary. Seria rozpoczęła się w 1975 roku; orbita geostacjonarna pozwala tworzyć ciągły zapis zmian pogody nad tym samym obszarem.
Satelity Copernicus Sentinel
Europejska seria Copernicus Sentinel, wysyłana od 2014 roku, dzieli obserwacje lądów, oceanów i atmosfery między wyspecjalizowane misje i udostępnia dane publicznie. Sentinel-1 używa radaru nocą i przez chmury, a Sentinel-2 wykonuje obrazy wielospektralne.
Satelity Gaofen
Chińska seria Gaofen dostarcza szczegółowych obserwacji Ziemi od startu Gaofen 1 w 2013 roku, wspierając badania lądów, rolnictwo i reagowanie na katastrofy. Poszczególne modele wykorzystują optykę wysokiej rozdzielczości, radar lub obrazowanie stereoskopowe.
Satelity Yaogan
Yaogan to chińska seria obserwacji Ziemi wysyłana od 2006 roku. Oficjalnie służy eksperymentom, badaniom zasobów i monitorowaniu katastrof. Obejmuje statki optyczne i radarowe, lecz szczegóły ładunku oraz zadania konkretnych misji nie zawsze są publiczne.
Loft Orbital (seria YAM)
Satelity YAM amerykańskiej firmy Loft Orbital mieszczą kamery, urządzenia łączności i eksperymenty różnych klientów na wspólnych platformach obsługiwanych przez firmę. YAM-2 i YAM-3 wystartowały w 2021 roku, umożliwiając prowadzenie misji bez budowy całego satelity.
Satelity nadzoru morskiego Arvaker (N3X)
Norweska firma Kongsberg zaczęła wysyłać satelity nadzoru morskiego Arvaker w 2025 roku. Lokalizują statki na podstawie sygnałów AIS i radarów nawigacyjnych, uzupełniając radary przybrzeżne informacjami z dalekiego morza.
Statki transportowe Progress
Progress to rosyjski bezzałogowy statek transportowy, po raz pierwszy wysłany przez Związek Radziecki w 1978 roku. Dostarcza na stacje kosmiczne żywność, wodę, wyposażenie i paliwo, może podnosić ich orbitę, a po misji zabiera odpady spalane podczas wejścia w atmosferę.
Statki transportowe Tianzhou
Tianzhou to chiński bezzałogowy statek transportowy dla stacji Tiangong, użyty po raz pierwszy w 2017 roku. Dostarcza zapasy, eksperymenty i paliwo, pomaga korygować orbitę stacji, a po misji usuwa odpady podczas wejścia w atmosferę.
Statki transportowe Cygnus
Cygnus to bezzałogowy statek transportowy amerykańskiej firmy Northrop Grumman, używany od 2013 roku do zaopatrywania ISS. Nie sprowadza ładunku w całości na Ziemię: zabiera ze stacji odpady i spala się z nimi podczas wejścia w atmosferę.
Rodzina statków Dragon
Statki Dragon amerykańskiej firmy SpaceX przewożą ludzi lub ładunek na ISS i z powrotem. Odzyskiwane kapsuły wodują w oceanie, dzięki czemu mogą sprowadzać astronautów i eksperymenty. Wersja towarowa poleciała po raz pierwszy w 2010 roku, a załogowa przewiozła astronautów w 2020.
Załogowe statki Sojuz
Sojuz to rosyjski trzyosobowy statek do lotów na stacje na niskiej orbicie i z powrotem. Pierwsza wersja poleciała w Związku Radzieckim w 1967 roku, a konstrukcję wielokrotnie modernizowano. Tylko środkowy moduł lądownika przechodzi z załogą przez atmosferę i ląduje na lądzie.
Załogowe statki Shenzhou
Shenzhou to chiński statek załogowy, użyty bez załogi po raz pierwszy w 1999 roku, a z Yangiem Liweiem w 2003 podczas pierwszego chińskiego lotu człowieka w kosmos. Wozi załogi na stację Tiangong i z powrotem; kapsuła powrotna ląduje na lądzie na spadochronach z dodatkową amortyzacją.
Słońce: skąd czerpie energię?
Słońce jest centralną gwiazdą Układu Słonecznego, gwiazdą ciągu głównego typu G o średnicy około 1,39 miliona kilometrów. Od 4,6 miliarda lat zasila je synteza wodoru. Plamy, rozbłyski i koronalne wyrzuty masy kształtują przestrzeń międzyplanetarną, wywołując pogodę kosmiczną i zorze.
Merkury: lód na planecie najbliższej Słońcu
Najmniejsza planeta okrąża Słońce w zaledwie 88 dni. Ma ogromne żelazne jądro sięgające około 85% jej promienia, powierzchnię pokrytą kraterami oraz ponad 600°C różnicy między dniem a nocą. Mimo to w stale zacienionych kraterach polarnych przetrwał lód wodny.
Wenus: rozmiarami podobna do Ziemi, lecz niewyobrażalnie gorąca
Najjaśniejsza planeta nocnego nieba ma średnicę 12 104 km, zbliżoną do ziemskiej. Gęsta atmosfera dwutlenku węgla wywołała niekontrolowany efekt cieplarniany: temperaturę około 465°C, ciśnienie 92 razy większe niż na Ziemi i chmury kwasu siarkowego. Wenus obraca się powoli i wstecznie, a jej doba trwa dłużej niż rok.
Ziemia: co wyróżnia błękitną planetę?
Trzecia planeta od Słońca jest jedynym znanym światem podtrzymującym życie. Ma średnią średnicę około 12 742 km i krąży 149,6 mln km od Słońca. Oceany pokrywają 71% powierzchni, a ciekła woda, atmosfera bogata w tlen i globalne pole magnetyczne tworzą warunki błękitnej planety.
Księżyc: dlaczego zawsze widzimy tę samą stronę?
Księżyc jest związany pływowo z Ziemią: obraca się wokół osi w takim samym czasie, w jakim wykonuje jedno okrążenie naszej planety. Dlatego z przeciętnej odległości około 384 400 km widzimy prawie zawsze tę samą półkulę.
Mars: ślady wody na czerwonej pustyni
Czerwony kolor Marsa pochodzi od tlenków żelaza w pyle. Olbrzymie wulkany, rozległe kaniony i dawne koryta rzeczne sprawiają, że planeta jest ważnym celem badań przeszłej wody i planowania przyszłych lądowań ludzi.
Fobos: księżyc powoli zbliżający się do Marsa
Największy księżyc Marsa jest nieregularnym ciałem krążącym zaledwie około 6000 km nad powierzchnią planety. Zbliża się do Marsa o około 1,8 metra na stulecie i za dziesiątki milionów lat może zostać rozerwany, tworząc pierścień.
Deimos: niewielki, nieregularny towarzysz Marsa
Mniejszy i bardziej zewnętrzny księżyc Marsa ma tylko około 12 km średnicy i grubą warstwę pyłu na powierzchni. Być może jest przechwyconą planetoidą; z Marsa wyglądałby jak jasna gwiazda powoli przesuwająca się po niebie.
Ceres: skąd wzięły się plamy soli?
Największy obiekt pasa planetoid jest zarazem jedyną planetą karłowatą w tym regionie. Sonda Dawn odkryła pozostałości słonej wody pod lodową skorupą oraz jasne osady soli w kraterze Occator.
Westa: stąd pochodzą niektóre ziemskie meteoryty
Druga pod względem masy planetoida pasa głównego ma około 525 km średnicy. Wcześnie rozdzieliła się na żelazne jądro, płaszcz i skorupę. Wielkie uderzenie, które utworzyło basen Rheasilvia, niemal ją rozbiło i wyrzuciło fragmenty docierające na Ziemię jako meteoryty HED.
Pallas: niezwykle nachylona orbita
Pallas, odkryta w 1802 roku jako druga planetoida, jest trzecim co do wielkości ciałem pasa głównego. Jej orbita jest nachylona o około 35°, powierzchnia gęsto pokryta kraterami, a żadna sonda dotąd jej nie odwiedziła.
Hygiea: czy zderzenie nadało jej kulisty kształt?
Czwarty co do wielkości obiekt pasa głównego jest jego największą planetoidą węglową. Obserwacje Very Large Telescope z 2019 roku wykazały niemal kulisty kształt, być może powstały po ponownym złożeniu szczątków wielkiego zderzenia około dwóch miliardów lat temu.
Jowisz: burza trwająca od stuleci
Jowisz mógłby pomieścić około tysiąca Ziem, lecz nie ma stałej powierzchni, na której można stanąć. Jego pasy są szybko przemieszczającymi się warstwami chmur, a Wielka Czerwona Plama to ogromna burza utrzymująca się od stuleci.
Io: wulkany napędzane grawitacją
Najbardziej wewnętrzny z galileuszowych księżyców Jowisza jest najbardziej aktywnym wulkanicznie światem Układu Słonecznego. Ogrzewanie pływowe zasila ponad 400 czynnych wulkanów; siarka barwi powierzchnię, na której niemal nie ma kraterów uderzeniowych.
Europa: ocean pod lodem?
Europa jest nieco mniejsza od Księżyca i skrywa globalny ocean pod lodową skorupą, zawierający prawdopodobnie około dwa razy więcej wody niż ziemskie oceany. To jeden z głównych celów poszukiwania życia; Europa Clipper wystartowała w 2024 roku i ma dotrzeć w 2030.
Ganimedes: księżyc większy od Merkurego
Ganimedes, mający 5268 km średnicy, jest największym księżycem Układu Słonecznego — większym od Merkurego — i ma własne pole magnetyczne. Pod lodem może zawierać więcej ciekłej wody niż wszystkie ziemskie oceany. Sonda JUICE ma wejść na jego orbitę w grudniu 2034 roku.
Kallisto: pradawna historia zapisana w kraterach
Kallisto ma 4821 km średnicy oraz pradawną, gęsto pokrytą kraterami powierzchnię z ogromnym wielopierścieniowym basenem Valhalla. Pod lodem może istnieć słony ocean. Położenie poza najsilniejszymi pasami promieniowania Jowisza czyni ten księżyc interesującym celem przyszłej eksploracji załogowej.
Saturn: skąd wzięły się jego pierścienie?
Pierścienie Saturna wyglądają jak jednolity dysk, lecz składają się z niezliczonych brył lodu i skał. To jedyna planeta o średniej gęstości mniejszej od wody, a nad jej biegunem północnym utrzymuje się sześciokątny układ chmur.
Enceladus: ocean wyrzucany w przestrzeń
Ten lodowy księżyc ma zaledwie 504 km średnicy. Z pęknięć zwanych tygrysimi pasami w pobliżu bieguna południowego tryskają pióropusze zasilane przez globalny słony ocean z aktywnością hydrotermalną, co czyni Enceladusa jednym z najciekawszych miejsc poszukiwania życia.
Tytan: deszcz, który nie jest wodą
Największy księżyc Saturna jest jedynym księżycem z gęstą atmosferą. Pod pomarańczową mgłą metan tworzy chmury, deszcz, jeziora i morza, a pod lodem znajduje się globalny ocean ciekłej wody. Huygens wylądował w 2005 roku, a wiropłat Dragonfly ma dotrzeć w 2034.
Uran: dlaczego obraca się niemal na boku?
Siódma planeta jest bladoniebieskim lodowym olbrzymem nachylonym o około 98°, dlatego obraca się niemal na boku. Jej atmosfera osiąga około −224°C, najniższą zmierzoną temperaturę planetarną. Jedyną wizytą pozostaje przelot Voyagera 2 w 1986 roku.
Neptun: obliczony, zanim został zobaczony
Najdalsza planeta jest niebieskim lodowym olbrzymem, którego położenie najpierw przewidziano matematycznie, a dopiero potem znaleziono przez teleskop. Wieją tam wiatry przekraczające 2000 km/h, a ciemne burze potrafią zanikać. Jedyną wizytą był przelot Voyagera 2 w 1989 roku.
Tryton: historia księżyca na orbicie wstecznej
Największy księżyc Neptuna jest jedynym dużym księżycem poruszającym się po orbicie wstecznej i prawdopodobnie został przechwycony z pasa Kuipera. Mimo temperatury około −235°C ma gejzery azotu i różowawą czapę z lodu azotowego. Za miliardy lat pływy mogą rozerwać go na lodowy pierścień.
Pluton: już nie planeta, wciąż pełen niespodzianek
Pluton, dawniej dziewiąta planeta, został w 2006 roku sklasyfikowany jako planeta karłowata. New Horizons odkryła w 2015 roku aktywną geologię: sercowatą równinę lodu azotowego, góry z lodu wodnego i możliwy ocean pod lodową skorupą.
Haumea: obrót, który odkształcił świat
Ta niezwykła planeta karłowata pasa Kuipera obraca się raz na około 3,9 godziny, co rozciągnęło ją w trójosiową elipsoidę. Ma wąski pierścień, dwa księżyce nazwane imionami córek hawajskiej bogini oraz powierzchnię zdominowaną przez krystaliczny lód wodny.
Makemake: lodowy świat z ukrytym księżycem
Druga po Plutonie pod względem jasności planeta karłowata pasa Kuipera ma silnie odbijającą powierzchnię z lodu metanowego. O odkryciu jej słabego księżyca MK2 poinformowano w 2016 roku. Nazwa Makemake pochodzi od boga-stwórcy z mitologii Rapa Nui.
Eris: mały świat, który zmienił podręczniki
Eris jest najmasywniejszą znaną planetą karłowatą i ma większą masę niż Pluton. Jej odkrycie przyczyniło się do przyjęcia przez IAU definicji planety w 2006 roku. Porusza się po silnie wydłużonej orbicie sięgającej 97,6 au, ma powierzchnię z lodu metanowego i księżyc Dysnomię.
Europa Clipper: poszukiwanie warunków sprzyjających życiu
Amerykańska misja NASA Europa Clipper wystartowała w 2024 roku, aby zbadać, czy ocean pod lodem Europy może stwarzać warunki do życia. Sonda będzie krążyć wokół Jowisza i wielokrotnie przelatywać blisko księżyca, uzyskując szczegółowe dane przy ograniczonym czasie w silnym promieniowaniu.
Psyche: podróż do planetoidy bogatej w metale
Amerykańska sonda NASA Psyche wystartowała w 2023 roku ku planetoidzie bogatej w metale, innej od przeważnie skalistych lub lodowych światów badanych przez wiele misji. Poznanie jej składu i budowy może wyjaśnić, jak formowały się metaliczne jądra planet.
Lucy: wyprawa do planetoid trojańskich
Lucy to amerykańska sonda NASA wystrzelona w 2021 roku do pierwszych zbliżeniowych badań planetoid trojańskich Jowisza. Przeloty obok wielu zróżnicowanych celów mają dostarczyć wskazówek o początkach Układu Słonecznego.
Bennu: składniki życia w rumowisku skalnym?
Bennu wygląda jak luźna sterta odłamków, a mimo to sonda OSIRIS-REx pobrała z niego próbkę i dostarczyła ją na Ziemię. Nie znaleziono w niej obcego życia, lecz związki i minerały pomagające odtworzyć chemię, z której mogły powstać składniki życia.
Didymos: poligon obrony planetarnej
Didymos jest większym składnikiem podwójnej planetoidy bliskiej Ziemi i miejscem pierwszego pełnoskalowego testu zmiany toru planetoidy. Uderzenie sondy DART w jego mały księżyc Dimorphos skróciło okres obiegu tego księżyca, pokazując, że kinetyczne odchylenie może działać jako metoda obrony planetarnej.
Dimorphos: po uderzeniu sondy DART
Dimorphos to mały księżyc planetoidy Didymos, w który 26 września 2022 roku celowo uderzyła amerykańska sonda DART. Zmiana czasu jego obiegu była pierwszym bezpośrednim dowodem, że statek kosmiczny może mierzalnie zmienić ruch ciała niebieskiego.
Apophis: bliski przelot w 2029 roku
Apophis to planetoida bliska Ziemi o średnicy około 340 metrów. 13 kwietnia 2029 roku przeleci około 32 000 kilometrów nad powierzchnią Ziemi — bliżej niż część satelitów geostacjonarnych — lecz bez ryzyka zderzenia; bliski przelot pozwoli zbadać wpływ ziemskiej grawitacji na jej orbitę i powierzchnię.
Kometa 67P: lądowanie na kosmicznej gumowej kaczce
67P/Czuriumow–Gierasimienko to kometa z rodziny Jowisza, której dwupłatowe jądro ma około czterech kilometrów. Europejska sonda Rosetta towarzyszyła jej w latach 2014–2016, a lądownik Philae wykonał pierwsze miękkie lądowanie na jądrze komety, odbijając się wcześniej od powierzchni.
Dinkinesh: jeden przelot ujawnia całą rodzinę
Dinkinesh to niewielka planetoida pasa głównego, obok której amerykańska sonda Lucy przeleciała 1 listopada 2023 roku podczas próby instrumentów. Obserwacje ujawniły, że ma księżyc Selam złożony z dwóch stykających się części — nieznany przed przelotem układ trzech płatów.
Selam: księżyc złożony z dwóch stykających się części
Selam jest małym księżycem planetoidy Dinkinesh, odkrytym podczas przelotu sondy Lucy w 2023 roku. Składa się z dwóch stykających się płatów, co pokazuje, że niewielkie ciała mogą łączyć się przy małych prędkościach i zachować delikatną budowę.
Donaldjohanson: wirujący kosmiczny orzeszek
Donaldjohanson to planetoida pasa głównego odwiedzona przez amerykańską sondę Lucy 20 kwietnia 2025 roku. Zdjęcia pokazały wydłużone ciało z dwiema częściami i wąskim przewężeniem, a jego złożona rotacja wskazuje na burzliwą historię zderzeń i ponownego łączenia odłamków.
Eurybates: ocalały z dawnego zderzenia
Eurybates to licząca około 64 kilometrów planetoida trojańska w roju L4, wyprzedzającym Jowisza. Jest największym członkiem rodziny odłamków po dawnym zderzeniu; sonda Lucy ma sprawdzić, czy nietypowa barwa i powierzchnia odsłaniają materiał z wnętrza ciała macierzystego.
Queta: mały księżyc odkryty przez Hubble’a
Queta to księżyc Eurybatesa o szacowanej średnicy około kilometra, odkryty na zdjęciach z Teleskopu Hubble’a. Pomiar jego orbity pozwala wyznaczyć masę całego układu, a zatem także gęstość i budowę większej planetoidy.
Polymele: mignięcie gwiazdy ujawnia tajemnicę
Polymele to niewielka, spłaszczona planetoida trojańska w roju L4 Jowisza. Jej kształt oraz mały księżyc odkryto podczas zakryć gwiazd, mierząc z wielu miejsc dokładne chwile zniknięcia światła — jeszcze przed planowanym przelotem sondy Lucy.
Leucus: obrót trwający pół miesiąca
Leucus to ciemna planetoida trojańska typu D, należąca do roju L4 Jowisza. Obrót zajmuje jej około 446 godzin, czyli 18,6 dnia; tak długi dzień i noc mogą powodować wyjątkowo duże dobowe zmiany temperatury powierzchni.
Orus: pochodzenie ciemnoczerwonej planetoidy
Orus to ciemna, czerwonawa planetoida trojańska o średnicy około 51 kilometrów, krążąca w roju L4 Jowisza. Planowany na 2028 rok przelot sondy Lucy pozwoli porównać jej skład z innymi trojańczykami i sprawdzić, czy podobna barwa rzeczywiście oznacza wspólne pochodzenie.
Patroclus: pradawny taniec dwojga
Patroclus jest jednym z dwóch niemal równych składników podwójnej planetoidy trojańskiej w roju L5 Jowisza. Wspólnie z Menoetiusem obiega środek masy układu; tak szeroka para może zachowywać informacje o łagodnym łączeniu się pierwotnych budulców planet.
Menoetius: bliźniak, a nie drugoplanowy towarzysz
Menoetius, choć zwykle nazywany księżycem Patroclusa, ma około 104 kilometrów i jest tylko nieznacznie mniejszy od partnera. Oba ciała krążą wokół wspólnego punktu położonego między nimi, dlatego układ trafniej opisuje się jako planetoidę podwójną.
Mimas: twarz Gwiazdy Śmierci, być może ocean wewnątrz
Mimas to niewielki księżyc Saturna, którego wygląd dominuje krater Herschel o średnicy około 130 kilometrów. Pomiary drobnych zmian ruchu Mimasa wskazują, że pod grubą lodową skorupą może kryć się młody ocean, choć powierzchnia nie przypomina aktywnych światów oceanicznych.
Hyperion: koziołkująca kosmiczna gąbka
Hyperion to nieregularny księżyc Saturna o bardzo małej gęstości i głębokich kraterach, przez co przypomina gąbkę. Oddziaływania grawitacyjne z Saturnem i Tytanem wprawiają go w chaotyczne koziołkowanie, więc nie zachowuje stałego kierunku obrotu.
Japet: dwa kolory i grzbiet równikowy
Japet jest księżycem Saturna o niezwykle kontrastowej powierzchni: jego przednia półkula jest pokryta ciemnym pyłem, a pozostała część znacznie jaśniejszym lodem. Wzdłuż równika ciągnie się też pasmo górskie wysokie miejscami na kilkanaście kilometrów, którego pochodzenie pozostaje niepewne.
Miranda: świat zszyty z różnych fragmentów
Miranda to mały księżyc Urana o powierzchni złożonej z ogromnych uskoków, rowów i geometrycznych obszarów zwanych koronami. Jedyny bliski przelot Voyagera 2 w 1986 roku ujawnił teren wyglądający jak mozaika, prawdopodobnie ukształtowany przez dawną aktywność wnętrza.
Arrokoth: dwa lodowe światy połączone łagodnie
Arrokoth to zimny obiekt Pasa Kuipera, obok którego sonda New Horizons przeleciała 1 stycznia 2019 roku. Dwa spłaszczone płaty stykają się wąską szyjką, co wspiera pogląd, że część pierwszych budulców planet rosła przez łagodne łączenie się sąsiednich ciał.
Parker Solar Probe: dlaczego się nie topi?
Parker Solar Probe to amerykańska sonda NASA wystrzelona w 2018 roku, która przelatuje przez zewnętrzną atmosferę Słońca — koronę — i mierzy wiatr słoneczny oraz pola magnetyczne. Osłona cieplna i dokładne ustawienie statku chronią instrumenty, gdy misja bada, dlaczego korona jest znacznie gorętsza od powierzchni Słońca.
New Horizons: za Plutonem, wciąż w drodze
New Horizons to amerykańska sonda NASA wystrzelona w 2006 roku, która w 2015 roku wykonała pierwszy bliski przelot obok Plutona, odkrywając góry z lodu wodnego i rozległe równiny azotowego lodu. Nie weszła na orbitę, lecz poleciała dalej przez Pas Kuipera i w 2019 roku zbadała Arrokotha.
Jowisz L4: punkt Lagrange’a układu Słońce–Jowisz
L4 w układzie Słońce–Jowisz jest punktem odniesienia leżącym około 60° przed Jowiszem na jego orbicie. Grawitacja Słońca i Jowisza pozwala planetoidom pozostawać w rozległym obszarze wokół tego punktu; tworzą one poprzedzający planetę rój trojańczyków.
Jowisz L5: punkt Lagrange’a układu Słońce–Jowisz
L5 w układzie Słońce–Jowisz jest punktem odniesienia leżącym około 60° za Jowiszem na jego orbicie. W szerokim obszarze wokół niego gromadzą się planetoidy trojańskie, które dzielą orbitę planety, lecz pozostają daleko od niej.
Heliopauza: gdzie kończy się bańka Słońca?
Heliopauza to zmienna granica, przy której wiatr słoneczny ustępuje materii międzygwiazdowej; nie jest ścianą ani końcem grawitacyjnego wpływu Słońca. Voyager 1 i Voyager 2 rozpoznały jej przekroczenie około 120 jednostek astronomicznych od Słońca dzięki zmianom strumienia cząstek i pola magnetycznego.
Brak pasujących artykułów